Stefna gegn einelti

Stefnuyfirlýsing

Starfsfólk Stjórnarráðsins tekur skýra afstöðu gegn einelti. Lögð er áhersla á að allir njóti virðingar í starfi og fái að njóta sín. Traust, jafnræði, jákvæðni og uppbyggileg endurgjöf eiga að vera höfð að leiðarljósi í öllum samskiptum. Einelti á vinnustað er sameiginlegt vandamál og ber starfsfólk sameiginlega ábyrgð á inngripi ef einelti á sér stað á vinnustað ásamt stjórnendum sem skulu taka formlega á eineltismálum og ótilhlýðilegri hegðan á vinnustað.

Skilgreining eineltis og birtingarform

Talað er um einelti þegar einn eða fleiri einstaklingar (meðvitað eða ómeðvitað) sýna öðrum einstaklingi eða einstaklingum reglubundið, og yfir langt tímabil, neikvæða framkomu sem þolandi eða þolendur eiga erfitt með að verjast. Einelti getur líka birst sem skortur á ákveðinni hegðun, þ.e. afskiptaleysi sem veldur þolanda kvíða, ótta og vanmáttarkennd. Ekki er átt við árekstra eða skoðanaágreining sem annað slagið kann að rísa milli starfsfólks. Í reglugerð um aðgerðir gegn einelti á vinnustöðum, nr. 1000/2004, sem lög nr. 46/1980, um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum, gilda um er einelti skilgreint:

Ámælisverð eða síendurtekin ótilhlýðileg háttsemi, þ.e. athöfn eða hegðun sem er til þess fallin að niðurlægja, gera lítið úr, móðga, særa, mismuna eða ógna og valda vanlíðan hjá þeim sem hún beinist að. Kynferðisleg áreitni og annað andlegt eða líkamlegt ofbeldi fellur hér undir. Hér er ekki átt við skoðanaágreining eða hagsmunaárekstur sem kann að rísa á vinnustað milli stjórnanda og starfsmanns eða tveggja eða fleiri starfsmanna enda sé skoðanaágreiningur eða hagsmunaárekstur hvorki viðvarandi eða endurtekinn kerfisbundið.

Kynferðisleg áreitni getur fallið undir einelti og er þannig skilgreind í lögum nr. 10/2008 um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla:

Hvers kyns ósanngjörn og/eða móðgandi kynferðisleg hegðun sem er í óþökk og hefur áhrif á sjálfsvirðingu þess sem fyrir henni verður og er haldið áfram þrátt fyrir að gefið sé skýrt í skyn að hegðunin sé óvelkomin. Áreitnin getur verið líkamleg, orðbundin eða táknræn. Eitt tilvik getur talist kynferðisleg áreitni ef það er alvarlegt.

Einelti getur líka birst í formi kynbundinnar áreitni sem í lögum nr. 10/2008 er skilgreind sem:

Hvers kyns ósanngjörn og/eða móðgandi hegðun, sem tengist kyni þess sem fyrir henni verður, er í óþökk og hefur áhrif á sjálfsvirðingu þess sem fyrir henni verður og er haldið áfram þrátt fyrir að gefið sé skýrt í skyn að hegðunin sé óvelkomin. Áreitnin getur verið líkamleg, orðbundin eða táknræn. Eitt tilvik getur talist kynbundin áreitni ef það er alvarlegt.

Hér koma dæmi um hvers konar athafnir eða atferli getur verið um að ræða sem valda því að þolandi upplifir að hann sé lagður í einelti en hægt er að skipta einelti í þrjá meginþætti:

1.  Starfstengdar athafnir

1. þegar grafið er undan faglegri hæfni starfsmanns eða frammistöðu hans,
2. þegar starfsmaður er hafður undir stöðugu eftirliti og leitað eftir mistökum,
3. þegar starfs- eða verkefnatengdum upplýsingum er haldið frá starfsmanni,
4. þegar geðþóttakenndar breytingar verða á verksviði starfsmanns,
5. ábyrgð er tekin af starfsmanni án þess að það sé rætt við hann.

2.  Félagsleg útskúfun

1. starfsmaður er markvisst sniðgenginn og útilokaður frá starfshópnum og félagslífinu

3.  Særandi stríðni og niðurlæging

1. niðrandi athugasemdir eða dylgjur,
2. endurteknar skammir eða hótanir,
3. slúður og baktal,
4. endurtekin stríðni.

Viðbragðsáætlun

Stjórnarráðið tekur alvarlega allar tilkynningar um einelti og bregst við þeim eins fljótt og kostur er.

Einelti tilkynnt    

Starfsmaður sem verður fyrir einelti skal tilkynna það sem fyrst. Hann getur snúið sér til næsta yfirmanns eða starfsmannastjóra. Þolandi getur einnig leitað stuðnings vinnuverndarfulltrúa, trúnaðarmanns eða jafnréttisfulltrúa. Sá sem verður vitni að einelti getur gert athugasemd við framkomu gerandans, komið að máli við þolandann og boðið fram stuðning eða snúið sér til næsta yfirmanns eða starfsmannastjóra. Yfirmenn skulu vera til taks og tilbúnir að hlusta á undirmenn sína og taka kvartanir og ábendingar um einelti alvarlega og sýna jafnframt þagmælsku og tillitssemi.

Viðbragðsferli

Þegar einelti hefur verið tilkynnt er það hlutverk yfirmanna að taka formlega á málinu, greina vandann, grípa til viðeigandi ráðstafana og fylgjast með framvindu málsins. Ef aðilar eru sammála um að ekki sé um að ræða einelti samkvæmt skilgreiningu ber yfirmanni samt sem áður að ráðast að vandanum sem skapast hefur með sáttaumleitun milli aðila. Sé um einelti að ræða er málið formlega rannsakað af yfirmönnum sem m.a. felur í sér viðtöl við meintan geranda/gerendur og aðra sem geta veitt upplýsingar án þess þó að fleiri séu dregnir inn í málið en nauðsynlegt er. Þegar atvik hafa verið upplýst þarf að huga að afleiðingum málsins en stjórnendur ákveða viðurlög við broti í eineltismálum. Í vafatilfellum ætti ávallt að leita eftir áliti sérfræðings.

Eftirfylgni

Yfirmönnum ber að fylgjast með aðstæðum og líðan gerenda og þolenda og veita viðeigandi upplýsingar, aðstoð og hjálp. Stuðningur við þolendur þarf að miðast við hversu alvarlegt eineltið hefur verið og munu ráðuneytin koma til aðstoðar með því að útvega ráðgjafa, geðlækni eða sálfræðihjálp ef þess gerist þörf. Kanna þarf síðan árangur aðgerða og endurskoða þær ef ástæða þykir.

Hlutverk vinnuverndarfulltrúa

Vinnuverndarfulltrúi er fulltrúi í öryggisnefnd, sá sem hefur verið kosinn öryggistrúnaðarmaður eða skipaður öryggisvörður. Vinnuverndarfulltrúi hefur m.a. það hlutverk, samkvæmt lögum nr. 46/1980, um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum, að vera til staðar fyrir meinta þolendur og gerendur eineltis, upplýsa þá um stefnu vinnustaðar gegn einelti og viðbragðsáætlun. Vinnuverndarfulltrúi skal veita stuðning og hjálp og stuðla að því að tekið sé á máli og fylgjast með og upplýsa þolendur um framgang mála. Allt starfsfólk getur sent vinnuverndarfulltrúa kvörtun yfir því hvernig stjórnendur taka á ákveðnum eineltismálum. Upplýsingar um það hver er skipaður vinnuverndarfulltrúi á hverjum tíma veitir rekstrarskrifstofa ráðuneyta.

Forvarnir

Það er hlutverk allra starfsmanna að hindra einelti á vinnustað.

Stjórnendur skulu ganga á undan með góðu fordæmi og sýna starfsfólki tillitssemi, virðingu og umburðarlyndi og stuðla að góðum starfsanda, fylgjast með samskiptum starfsfólks og taka á ágreiningsmálum. Allt starfsfólk á að þekkja og virða stefnu Stjórnarráðsins gegn einelti, vera meðvitað um hegðun sína og stuðla að því að tekið sé á ágreiningsmálum. Starfsfólk ætti að benda á það sem betur má fara á vinnustaðnum og stuðla að jákvæðri vinnustaðarmenningu sem byggist á trausti og gagnkvæmri virðingu. Stjórnendur bera ábyrgð á því að stefnan sé höfð í hávegi og að á öðru hverju ári sé gerð áætlun um það hvernig á að fyrirbyggja einelti á vinnustaðnum, m.a. með símenntun starfsfólks um hvað einelti er. Rekstrarskrifstofa forsætisráðuneytisins heldur utan um gerð þessarar stefnu og ábyrgist uppfærslu hennar.    

Aðgát skal höfð í nærveru sálar

Samþykkt á fundi ráðuneytisstjóra 9. nóvember 2010.