Jafnréttisáætlun

Leiðarljós

Að Stjórnarráðið sé eftirsóknarverður vinnustaður þar sem jafnrétti og jafnræði kynjanna er virt í hvívetna og konur og karlar hafa jöfn tækifæri til að njóta eigin atorku og þroska hæfileika sína óháð kyni.

Jafnréttisáætlun Stjórnarráðsins

Jafnréttisáætlun þessi tekur til Stjórnarráðsins sem sameiginlegs vinnustaðar starfsfólks í ráðuneytum, sbr. 18. gr. laga nr. 10/2008, um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla (jafnréttislaga), og kveður á um markmið og aðgerðir til að tryggja starfsfólki Stjórnarráðsins þau réttindi sem kveðið er á um í jafnréttislögum.

Þá eru í áætluninni markmið og aðgerðir sem lúta að ákvæðum jafnréttislaga sem varða innra starf ráðuneytanna. Um önnur verkefni þeirra á sviði jafnréttismála er kveðið á um í framkvæmdaáætlun í jafnréttismálum til fjögurra ára sem samþykkt er á Alþingi sem þingsályktun, sbr. 11. gr. jafnréttislaga.

Hvert ráðuneyti ber ábyrgð á að framfylgja jafnréttisáætlun Stjórnarráðsins innan sinna vébanda en setur sér jafnframt eigin jafnréttisáætlun á grundvelli jafnréttisáætlunar Stjórnarráðsins. Skulu jafnréttisáætlanir ráðuneyta eigi ganga skemur en jafnréttisáætlun Stjórnarráðsins varðandi þau markmið og aðgerðir sem hún kveður á um en þær geta eftir atvikum gengið lengra eða innihaldið sértækar aðgerðir eftir aðstæðum í hverju ráðuneyti.

Markmið jafnréttisáætlunar Stjórnarráðsins gagnvart starfsfólki

Tilgangur jafnréttisáætlunar Stjórnarráðsins er að tryggja jafnrétti kynjanna, jafna stöðu og virðingu kvenna og karla innan ráðuneytanna og að stjórnendur og starfsfólk ráðuneytanna sé meðvitað um mikilvægi þess að allir fái notið sín án tillits til kynferðis. Stjórnarráðið telur mikilvægt að nýta til jafns þá auðlegð sem felst í menntun, reynslu og viðhorfum kvenna og karla.

Launajafnrétti

Við ákvörðun launa skal þess gætt að kynjum sé ekki mismunað. Konum og körlum skulu greidd jöfn laun og skulu þau njóta sömu kjara fyrir sömu eða jafnverðmæt störf. Með jöfnum launum er átt við að laun séu ákveðin á sama hátt fyrir konur og karla. Þau viðmið sem lögð eru launaákvörðunum til grundvallar skulu ekki fela í sér kynjamismunun. Laun eru í 8. tölul. 2. gr. jafnréttislaga skilgreind sem almennt endurgjald fyrir störf og hvers konar frekari þóknun, bein og óbein, hvort heldur er með hlunnindagreiðslum eða með öðrum hætti sem atvinnurekandi greiðir starfsmanni sínum fyrir vinnu hans.

Kjör eru í 9. tölul. 2. gr. jafnréttislaga skilgreind sem laun ásamt lífeyris-, orlofs- og veikindaréttindum og hvers konar öðrum starfskjörum eða réttindum sem metin verða til fjár. Samkvæmt 19. gr. jafnréttislaga er starfsfólki Stjórnarráðsins ávallt heimilt að skýra frá launakjörum sínum ef það kýs svo og er yfirmanni eða öðrum sem koma að ákvörðun launa óheimilt að óska trúnaðar starfsmanns um launakjör sín.

Aðgerð 1: Jafnréttisfulltrúar ráðuneyta skulu í janúar ár hvert óska eftir upplýsingum frá yfirstjórn um hvort til staðar sé kynbundinn launamunur í viðkomandi ráðuneyti og ef svo er, hvernig yfirstjórn hyggst jafna hlut kynjanna. Þau markmið og aðgerðir skulu koma fram í jafnréttisáætlun ráðuneytis.

Aðgerð 2: Fjármálaráðuneytið geri reglulega könnun á kynbundnum launamun innan Stjórnarráðsins og bregðist við reynist hann fyrir hendi, bæði innan ráðuneyta og milli ráðuneyta. Sérstaklega skal kanna hvort kynbundinn munur er á fastri yfirvinnu eða aukagreiðslum, svo sem bílastyrkjum eða öðrum hlunnindum.

Laus störf og starfsauglýsingar

Starf sem laust er til umsóknar skal standa opið jafnt konum og körlum. Stefnt er að því að halda sem jöfnustu hlutfalli kynjanna í ýmsum störfum innan ráðuneytanna.

Aðgerð 3: Í auglýsingum eru störf ókyngreind og þess gætt að hafa bæði kynin í huga við gerð þeirra. Sérstaklega skal hvetja konur jafnt sem karla til að sækja um auglýst störf. Þó er heimilt að auglýsa sérstaklega eftir því kyni sem hallar á ef tilgangurinn er að stuðla að jafnari kynjaskiptingu innan starfsgreinarinnar og skal það þá koma fram í auglýsingunni.

Stöðuveitingar og störf

Jafnréttissjónarmið verði metin til jafns við önnur mikilvæg sjónarmið sem ráða við stöðuveitingar. Sérstök áhersla er lögð á að jafna stöðu kynjanna í stjórnunar- og áhrifastöðum.

Aðgerð 4: Við árlega greinargerð jafnréttisfulltrúa til Jafnréttisstofu verði teknar saman upplýsingar um hlut kynja í stjórnunar- og áhrifastöðum í ráðuneytum.

Aðgerð 5: Ef á annað kynið hallar ber yfirstjórn viðkomandi ráðuneytis að sýna sérstaka aðgát vegna jafnréttissjónarmiða þegar nýráðningar eða tilfærslur í störfum innan ráðuneyta eiga sér stað og nýta þá tækifæri til að rétta hlut þess kyns sem á hefur hallað.

Starfsþjálfun, endurmenntun og framgangur í starfi

Tryggt verði að konur og karlar njóti sömu möguleika til starfsþjálfunar og endurmenntunar og til að sækja námskeið er haldin eru til að auka hæfni í starfi eða undirbúnings öðrum störfum. Þess verði gætt við úthlutun verkefna og tækifæra til að axla ábyrgð, sem og þegar um framgang eða tilfærslu í störfum er að ræða, að einstaklingum sé ekki mismunað vegna kynferðis. Sama gildir um starfs- eða vinnuhópa sem starfsfólk er skipað í.

Aðgerð 6: Þeir sem hafa umsjón með starfsmannamálum ráðuneytis haldi bókhald yfir þátttöku starfsfólks í námskeiðum, í annarri skipulagðri endurmenntun og í starfs- og vinnuhópum greint eftir kynjum svo unnt sé að greina hvort á annað kynið hallar við nýtingu slíkra tækifæra. Komi slíkt í ljós ber að gera grein fyrir því í jafnréttisáætlun ráðuneytis hvernig slíkur halli verði leiðréttur.

Samræming fjölskyldu- og atvinnulífs

Starfsfólki skal gert kleift að samræma starfsskyldur sínar og skyldur gagnvart fjölskyldu með sveigjanlegum vinnutíma, hlutastörfum eða annarri vinnuhagræðingu, eftir því sem við verður komið og þörf er á. Gert verði ráð fyrir að karlar jafnt sem konur njóti sveigjanleika til að sinna fjölskyldum sínum. Óheimilt er að láta fæðingar- og foreldraorlof, eða aðrar aðstæður tengdar meðgöngu og barnsburði, hafa neikvæð áhrif á ákvarðanir um framgang í starfi, endurmenntun, uppsögn, vinnuaðstæður og fleiri slíka þætti sem fram koma í 1. mgr. 26. gr. jafnréttislaga. Þá ber að leitast við að halda yfirvinnu starfsfólks innan skynsamlegra marka.

Aðgerð 7: Feður jafnt sem mæður verði hvattir til að nýta sér rétt sinn til fæðingarorlofs og veikindadaga vegna veikinda barna og sé slík hvatning liður í jafnréttisfræðslu jafnréttisfulltrúa innan ráðuneyta. Leitast verði við að koma til móts við óskir starfsfólks um sveigjanlega töku fæðingar- og foreldraorlofs.

Aðgerð 8: Árlega geri þeir sem hafa umsjón með starfsmannamálum ráðuneytis úttekt á yfirvinnu starfsfólks innan þess greint eftir kynjum og bregðist við með endurskipulagningu verkefna eða annarri vinnuhagræðingu ef í ljós kemur að þörf er á.

Kynbundin áreitni og kynferðisleg áreitni

Allt starfsfólk á rétt á því að komið sé fram við það af virðingu og að það sæti ekki kynbundinni eða kynferðislegri áreitni. Í jafnréttislögum eru eftirfarandi skilgreiningar:

Kynbundin áreitni: Hvers kyns ósanngjörn og/eða móðgandi hegðun, sem tengist kyni þess sem fyrir henni verður, er í óþökk og hefur áhrif á sjálfsvirðingu þess sem fyrir henni verður og er haldið áfram þátt fyrir að gefið sé skýrt í skyn að hegðunin sé óvelkomin. Áreitnin getur verið líkamleg, orðbundin eða táknræn. Eitt tilvik getur talist kynbundin áreitni ef það er alvarlegt.

Kynferðisleg áreitni: Hvers kyns ósanngjörn og/eða móðgandi kynferðisleg hegðun sem er í óþökk og hefur áhrif á sjálfsvirðingu þess sem fyrir henni verður og er haldið áfram þrátt fyrir að gefið sé skýrt í skyn að hegðunin sé óvelkomin. Áreitnin getur verið líkamleg, orðbundin eða táknræn. Eitt tilvik getur talist kynferðisleg áreitni ef það er alvarlegt.

Aðgerð 9: Félags- og tryggingamálaráðuneytið endurskoði verklagsreglur um meðferð mála sem varða kynbundna og kynferðislega áreitni og birti í starfsmannahandbók Stjórnarráðsins.

Aðgerð 10: Fræðsla um kynbundna og kynferðislega áreitni og meðferð slíkra mála verði þáttur í fræðslu sem jafnréttisfulltrúar ráðuneyta standa fyrir samkvæmt jafnréttisáætlunum ráðuneyta.

Aðgerð 11: Haldin skulu námskeið fyrir þá sem til þess eru bærir að taka á móti kvörtunum starfsfólks vegna kynbundinnar eða kynferðislegrar áreitni. Starfsmannaskrifstofa fjármálaráðuneytisins skipuleggi námskeiðin í samstarfi við jafnréttisfulltrúa ráðuneytanna.

Markmið jafnréttisáætlunar Stjórnarráðsins varðandi innra starf

Í öllu starfi Stjórnarráðsins verði unnið gegn viðhorfum sem leiða til aðstöðumunar kvenna og karla í þjóðfélaginu. Jafnréttismál og leiðir til að vinna að jafnri stöðu kynjanna verði virkur þáttur í daglegu starfi Stjórnarráðsins og samþætt stefnumótun og ákvörðunum innan þess.

Þátttaka í nefndum og ráðum

Unnið skal markvisst að því að jafna hlut kynja í nefndum, ráðum og stjórnum á vegum hins opinbera. Við skipan í nefndir, ráð og stjórnir, þ.m.t. stjórnir opinberra hlutafélaga og fyrirtækja sem ríkið er aðaleigandi að, skal þess gætt að hlutfall kynjanna sé sem jafnast og ekki minna en 40% þegar um fleiri en þrjá fulltrúa er að ræða.

Aðgerð 12: Þegar leitað er tilnefninga í opinberar nefndir og ráð skal minnt á ákvæði 15. gr. jafnréttislaga um þátttöku í nefndum, ráðum og stjórnum á vegum hins opinbera. Skal sérstaklega óskað eftir tilnefningu karls og konu í hvert sæti sem skipa á í.

Greining tölfræðiupplýsinga

Við alla upplýsingaöflun, úrvinnslu og miðlun skal hvert ráðuneyti greina tölfræðilegar upplýsingar eftir kynjum, eftir því sem þýðingu hefur og ekki stangast á við persónuverndarhagsmuni, sbr. 16. gr. jafnréttislaga.

Aðgerð 13: Liður í jafnréttisáætlunum ráðuneyta verði að gera úttekt á reglulegri upplýsingaöflun og upplýsingamiðlun á vegum ráðuneyta og kannað hvort úrbóta er þörf.

Kynjasamþætting

Kynjasamþættingar skal gætt við alla stefnumótun og áætlanagerð á vegum ráðuneyta og opinberra stofnana sem starfa á málefnasviði þeirra. Hið sama gildir um alla ákvörðunartöku innan ráðuneyta og stofnana eftir því sem við getur átt, sbr. 17. gr. jafnréttislaga.

Aðgerð 14: Fræðsla um samþættingu kynja- og jafnréttissjónarmiða fyrir þá sem koma að stefnumótun og ákvörðunum í ráðuneytum skal vera liður í jafnréttisáætlunum og jafnréttisstarfi ráðuneyta.

Aðgerð 15: Hvert ráðuneyti geri áætlun um hvernig samþætta beri kynja- og jafnréttissjónarmið stefnumótun og áætlanagerð á málefnasviði ráðuneytisins.

Aðgerð 16: Ráðuneyti taka þátt í kynjasamþættingarverkefnum eftir því sem nánar er kveðið á um í framkvæmdaáætlun í jafnréttismálum.

Jafnréttismat á frumvörpum

Það er liður í samþættingu kynja- og jafnréttissjónarmiða við stefnumótun og ákvörðunartöku að mat sé lagt á frumvörp sem áhrif geta haft á jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla. Stjórnarfrumvörp sem ætlað er að geti haft slík áhrif verði metin með tilliti til jafnréttissjónarmiða, sbr. Handbók um undirbúning og frágang stjórnarfrumvarpa sem gefin var út af forsætisráðuneyti, dóms- og kirkjumálaráðuneyti og skrifstofu Alþingis árið 2007.

Aðgerð 17: Jafnréttisfulltrúi í samvinnu við ráðuneytisstjóra geri tillögu um hvaða frumvörp skuli metin með tilliti til jafnréttissjónarmiða og sjái um að slíkt sé gert, eftir atvikum með sérfræðiaðstoð, beitingu gátlista útgefnum af forsætisráðuneyti eða í tengslum við Einfaldara Ísland. Slíku mati sé haldið til haga og sent Jafnréttisstofu með árlegri greinargerð jafnréttisfulltrúa, sbr. 9. gr. í starfsreglum jafnréttisfulltrúa ráðuneyta.

Jafnréttisáætlanir ráðuneyta

Hvert ráðuneyti skal setja sér jafnréttisáætlun á grundvelli jafnréttisáætlunar Stjórnarráðsins og í samræmi við 18. gr. jafnréttislaga, sbr. einnig 3. mgr. 1. liðar þessarar áætlunar. Ráðuneytisstjóri ber ábyrgð á jafnréttisáætlun ráðuneytis. Sér til fulltingis við að fylgja henni eftir, meta framvindu hennar, veita ráðgjöf og vera starfsfólki til aðstoðar hefur hann jafnréttisfulltrúa og jafnréttisnefnd eftir atvikum.

Jafnréttisfulltrúi

Í hverju ráðuneyti skal starfa jafnréttisfulltrúi með sérþekkingu á jafnréttismálum. Jafnréttisfulltrúi fylgir eftir jafnréttisáætlunum Stjórnarráðs og ráðuneytis, hefur eftirlit með jafnréttisstarfi á málefnasviði viðkomandi ráðuneytis og stofnana þess, vinnur að kynjasamþættingu á málefnasviði ráðuneytisins og sinnir erindum starfsfólks á grundvelli jafnréttisáætlunar. Nánar er kveðið á um hlutverk jafnréttisfulltrúa í starfsreglum.

Önnur ákvæði

Greinargerð til Jafnréttisstofu

Árlega skal Jafnréttisstofu og starfsfólki ráðuneytis gerð grein fyrir framvindu jafnréttisáætlunar Stjórnarráðsins og jafnréttisáætlunar ráðuneytis, sbr. 9. gr. starfsreglna jafnréttisfulltrúa.

Endurskoðun

Sérfræðingur Stjórnarráðsins í jafnrétti kynja hafi forgöngu um endurskoðun jafnréttisáætlunar Stjórnarráðsins á þriggja ára fresti.

Gildistími

Jafnréttisáætlun þessi gildir frá 1. janúar 2011 til 31. desember 2013.

Samþykkt á fundi ráðuneytisstjóra 9. nóvember 2010.